COSMIC | Analytical Series
АЖЫРАТҚЫШ КІМГЕ ТИЕСІЛІ?
Неліктен маңызды жүйеде түпкілікті бақылаудың жалғыз нүктесі болған кезде өркениет осал бола түседі
Жариялану күні: 30 қазан 2026 жыл
Жетекшілігімен: Анонимді Сəулетші
Кіріспе.
Дағдарыстан бұрын пайда болатын сұрақ
Көптеген жүйелер жұмыс істеп тұрған кезде тұрақты болып көрінеді.
Электр энергиясы келіп тұр.
Байланыс бар.
Server жауап береді.
Банк төлемді орындайды.
Спутник сигнал жібереді.
Cloud infrastructure қолжетімді.
Software жұмыс істейді.
Алгоритм тапсырманы орындайды.
Осының бəрі дəл осылай жүріп тұрған кезде адам сирек мына сұрақты қояды: ақыр соңында бұл жүйені тоқтатуға кім қабілетті?
Алайда дəл осы сұрақ қазіргі өркениеттің ең маңызды сұрақтарының біріне айналып келеді.
Өйткені адамзат жеке адам өздігінен қайта жасай алмайтын инфрақұрылымға барған сайын тереңірек тəуелді болып барады.
Энергетикалық желілер.
Банк жүйелері.
Спутниктік шоғырлар.
Деректер орталықтары.
Жартылай өткізгіштер жеткізу тізбектері.
Cloud platforms.
Байланыс желілері.
Жасанды интеллект.
Осы жүйелердің əрқайсысы жақында ғана мүмкін емес болған мүмкіндіктерді жасайды.
Бірақ сонымен бірге тағы бір қасиет пайда болады.
Тəуелділік.
Ал тəуелділік сыни деңгейге жеткен кезде жүйенің тек тиімділігін ғана зерттеу жеткіліксіз.
Тек оның құнын емес.
Тек өнімділігін емес.
Оның билік архитектурасын зерттеу қажет.
Кім иеленеді?
Кім басқарады?
Кім қолжетімділік береді?
Кім ережелерді өзгерте алады?
Кім өшіре алады?
Кім иесін ауыстыра алады?
Жəне бір ғана шешім барлық басқа қатысушылардың жағдайын өзгерте алатын нүкте бар ма?
I. Өркениет əрқашан орталықтар құрды
Орталықтандыру кездейсоқ пайда болған жоқ.
Ол нақты мəселелерді шешті.
Мемлекет заңдар белгілеу үшін билікті шоғырландырды.
Орталық банк ақша жүйесін басқару үшін ақша-несие өкілеттіктерін шоғырландырды.
Əскер үйлесімді əрекет ету үшін басқаруды шоғырландырды.
Энергетикалық желі диспетчерлік басқаруды талап етті.
Телекоммуникациялық жүйе инфрақұрылымды талап етті.
Банк жүйесі есеп жүргізуді талап етті.
Орталық күрделілікті үйлестіруге мүмкіндік берді.
Сондықтан орталықтандырудың өзі жаман деп айту қате болар еді.
Ол тиімділік бере алады.
Болжамдылық.
Жауапкершілік.
Бірыңғай стандарттар.
Үйлесімділік.
Жылдам шешім қабылдау.
Бірақ бұл артықшылықтың екінші жағы бар.
Бір орталықта неғұрлым көп функция шоғырланса, сол орталықты бақылайтын тұлғаның маңызы соғұрлым арта түседі.
Ал оның істен шығуының салдары соғұрлым ауыр болады.
II. Басқару нүктесі тəуелділік нүктесіне айналады
Бір миллион адам тəуелді болатын жүйені елестетейік.
Егер оның жұмыс істеуі бір ғана operator шешіміне тəуелді болса, сол operator функционалдық билікке ие болады.
Егер жүйе бір ғана деректер базасына тəуелді болса, сол база сыни нүктеге айналады.
Егер бір ғана server қажет болса, оның істен шығуы жүйелік тəуекелге айналады.
Егер меншік құқығын тек бір ғана ұйым растай алса, құқықтың өзі сол ұйымға тəуелді бола бастайды.
Егер жалғыз жеткізуші технологияны өшіре алса, меншік мəселесі егемендік мəселесіне айналады.
Осылайша іргелі қағида пайда болады:
басқару нүктесі бір мезгілде тəуелділік нүктесі де болуы мүмкін.
Жүйе неғұрлым маңызды болса, бұл тəуелділік соғұрлым елеулі болады.
III. Мемлекеттің жаңа архитектурасы
Тарихтың елеулі бөлігінде мемлекет өз күшінің негізгі құралдарын өзі бақылауға ұмтылды.
Аумақ.
Əскер.
Салықтар.
Ақша.
Байланыс.
Инфрақұрылым.
Барлау.
Бірақ технологиялық өркениет бұл құрылымды біртіндеп өзгертті.
Бүгінде мемлекеттік мекемелер жеке компаниялар əзірлеген технологияларды пайдаланады.
Cloud computing.
Коммерциялық спутниктер.
Жартылай өткізгіштер.
Software.
Киберқауіпсіздік.
Деректер орталықтары.
Жасанды интеллекттің озық модельдері.
Мемлекет жоғалған жоқ.
Ол заң шығару, салық салу, əскери жəне құқық қорғау билігін сақтап отыр.
Бірақ осы билікті жүзеге асыруға қажетті инфрақұрылымның бір бөлігі басқа субъектілерге тиесілі болуы мүмкін.
Бұл əдеттен тыс құрылым қалыптастырады.
Құқықтық билік пен технологиялық мүмкіндік əрдайым бір қолда бола бермейді.
IV. Тəуелділік ресми түрде мойындалған кезде
2026 жылғы 5 маусымда Ақ үй АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік жүйесінде жасанды интеллектті пайдалануға арналған National Security Presidential Memorandum NSPM-11 құжатын жариялады.
Құжат AI енгізуді жеделдетуді, индустриямен терең серіктестікті қолдауды жəне мемлекеттік құрылымдарға əртүрлі коммерциялық жеткізушілердің озық модельдеріне қолжетімділік беруді талап етеді.
Бірақ құжаттың басқа бір бөлігі ерекше маңызды.
Меморандум шарттық ережелер немесе өзге тетіктер арқылы коммерциялық ұйымның мемлекеттік міндеттерді орындау тəуелді болатын жасанды интеллект жүйесін федералдық үкіметтің білімі мен рұқсатынсыз өз бетінше пайдалануға кедергі келтіруіне, өшіруіне, нашарлату немесе елеулі түрде өзгертуіне жол бермеуді талап етеді.
Бұл норманың мағынасын мұқият түсіну қажет.
Ол жеке компаниялар мемлекетті басқарады дегенді дəлелдемейді.
Ол мемлекеттік егемендіктің корпорацияларға берілгенін білдірмейді.
Бірақ мұндай талаптың қажет болуының өзі жаңа мəселені көрсетеді.
Мемлекет ұлттық қауіпсіздік үшін жеткілікті маңызды деп санайтын технологияны ұсынушы жеткізушіге тəуелділіктен өзін алдын ала қорғауға тиіс.
Дəл осы жерде архитектура мəселесі философиялық сұрақ болудан қалады.
V. Бір ғана жеткізуші емес
Сол құжатта тағы бір маңызды қағида бар.
Американың ұлттық қауіпсіздік жүйесі озық модельдерді бірнеше жеткізушіден алуы тиіс.
Ақ үйдің өзі бір ғана жеткізушіге тəуелді болудың қаупін көрсетіп, əртүрлі компаниялардың ең озық модельдерін жедел енгізуді талап етеді.
Бұл — архитектуралық логика.
Егер бір сыни функция бір ғана жеткізушіге тəуелді болса, жеткізушінің істен шығуы функцияның істен шығуына айналуы мүмкін.
Егер баламалар бар болса, тұрақтылық артады.
Демек, тіпті орталықтандырылған мемлекеттің өзі тəуелділікті тарату қағидасын ескеруге мəжбүр.
Мемлекет мемлекет болудан қалады дегендіктен емес.
Қазіргі технологиялық инфрақұрылымның күрделілігі абсолютті технологиялық автономияны барған сайын қиындататындықтан.
VI. Цифрлық билік физикалық сипат алады
Жасанды интеллект жиі software ретінде сипатталады.
Бірақ қазіргі AI тек кодта ғана өмір сүрмейді.
Оған есептеу қуаты қажет.
Жартылай өткізгіштер.
Servers.
Деректер орталықтары.
Салқындату жүйелері.
Электр энергиясы.
Энергетикалық желілер.
Жер.
Капитал.
2026 жылғы 4 наурызда Ақ үй Ratepayer Protection Pledge бастамасын жариялады. Ол бойынша ірі деректер орталықтарының operators жəне AI компаниялары өздеріне қажет қосымша энергияны қамтамасыз етуге жəне соған байланысты инфрақұрылым шығындарын қарапайым тұтынушыларға жүктемей, өздері өтеуге тиіс.
Қазан айының басына қарай Ақ үй бұл бастамаға америкалық электр жүйесінің бүкіл тізбегі бойынша 300-ден астам ұйым қатысып жатқанын хабарлады.
Бұл іргелі өзгерісті көрсетеді.
Цифрлық инфрақұрылым физикалық ауқымға ие болуда.
Технологиялық компания енді тек ақпараттық жүйенің қатысушысы болмайды.
Ол энергетикалық жүйенің де қатысушысына айналады.
VII. Мемлекеттік мандатсыз билік
Əдетте саяси билікті анықтау оңай.
Президент.
Үкімет.
Парламент.
Сот.
Мемлекеттік орган.
Бірақ технологиялық инфрақұрылым ықпалдың басқа түрін қалыптастырады.
Адам мемлекеттік қызмет атқармауы мүмкін.
Оған ешкім дауыс бермеген болуы мүмкін.
Оның конституциялық өкілеттігі болмауы мүмкін.
Бірақ ол басқаратын немесе бақылайтын ұйым миллиондаған адамдар, кəсіпорындар немесе мемлекеттік мекемелер пайдаланатын жүйеге иелік етуі мүмкін.
Бұл оны мемлекет билеушісіне айналдырмайды.
Бірақ ол мемлекеттік жəне қоғамдық ауқымдағы үдерістерге ықпал етуге функционалдық мүмкіндік береді. Маңызды айырмашылық пайда болады:
формалды билік пен инфрақұрылымдық билік бір нəрсе емес.
Біріншісі заңнан жəне институционалдық мандаттан туындайды.
Екіншісі жүйенің алмастырылмайтындығынан туындауы мүмкін.
VIII. Алмастырылмайтындық
Жаңа билікті түсінудегі негізгі ұғымдардың бірі — алмастырылмайтындық.
Егер жеткізушіні бірнеше сағат ішінде елеулі салдарсыз ауыстыруға болса, оның келіссөздегі күші шектеулі.
Егер ауыстыруға жылдар, орасан капитал салымы, жаңа инфрақұрылым құрылысы, деректерді көшіру, software жүйелерін өзгерту немесе жаңа өндірістік тізбектер құру қажет болса, жағдай өзгереді.
Сонда меншік қосымша қасиетке ие болады.
Ол стратегиялық сипат алады.
Сондықтан иесінің байлығының көлемі оның билігінің ауқымын өздігінен анықтамайды.
Əлдеқайда маңызды сұрақ:
қоғам оған тиесілі жүйесіз жұмысын жалғастыра алуы қаншалықты қиын?
IX. Ерікті бақылау
2026 жылғы 29 қыркүйекте Ақ үй мен озық AI systems əзірлеушілерінің ірілері White House Accord on Super Intelligence құжатын ресімдеді.
Құжат бақылау мен audit-тің төрт деңгейін қарастырады, соның ішінде ішкі тетіктер, тəуелсіз тексерулер жəне директорлар кеңесі деңгейіндегі қадағалау.
Құжат мəтінінің өзі уақыт өте келе тиісті қағидалардың заңдарға немесе реттеуге енгізілуі мүмкін екенін допускает.
Келісімге Anthropic, Google, Meta, Nvidia, OpenAI жəне xAI сияқты ірі developers қатысты. Сонымен бірге бұл міндеттемелерді орындауға мəжбүрлейтін жарияланған міндетті тетік болған жоқ; əкімшілік келісімді ерікті жəне “morally binding” деп сипаттады.
Бұл мемлекеттің жоқтығын білдірмейді.
Керісінше, мемлекет ережелерді қалыптастыруға белсенді қатысады.
Бірақ бұл құрылым жаңа жағдайдың күрделілігін көрсетеді.
Developer технологияны жасайды.
Developer ол туралы техникалық білімнің елеулі бөлігіне ие.
Developer ішкі бақылау тетіктерін енгізеді.
Сыртқы құрылымдар audit жүргізеді.
Мемлекет саяси жəне құқықтық шеңберді қалыптастырады.
Бұл қатысушылардың ешқайсысы енді басқалардан толық тəуелсіз өмір сүрмейді.
X. Өзара тəуелділік
Сондықтан болып жатқанды «корпорациялар мемлекетті басып алды» деген сөздермен дəл сипаттау мүмкін емес.
Мұндай қорытынды жасауға негіз жеткіліксіз.
Бірақ ірі технологиялық компанияларды қарапайым тауар жеткізушілер деп қарастыру да дəл емес.
Өзара тəуелділік қалыптасады.
Мемлекетке технологиялар қажет.
Корпорацияларға энергия, құқықтық жүйе, мемлекеттік келісімшарттар, экспорттық рұқсаттар, физикалық инфрақұрылым жəне саяси тұрақтылық қажет.
Мемлекет компанияны шектей алады.
Компания жылдам ауыстыру қиын технологияға ие болуы мүмкін.
Ешбір тарап автоматты түрде абсолютті күшке айналмайды.
Бірақ мемлекеттік жəне жеке инфрақұрылым арасындағы шекараның өзі күрделене түседі.
XI. Ажыратқыш қайда орналасқан?
Енді негізгі сұрақты қоюға болады.
Мынау емес:
бүгін жақсы меншік иесі кім?
Мынау емес:
бүгін жаман меншік иесі кім?
Мынау емес:
қай мемлекетке сену керек?
Мынау емес:
қай корпорацияға сену керек?
Бірақ:
неліктен маңызды жүйе түпкілікті бақылаудың жалғыз нүктесі болатындай етіп құрылуы керек?
Өйткені меншік иесі өзгеруі мүмкін.
Үкімет өзгеруі мүмкін.
Компания басшысы өзгеруі мүмкін.
Заңдар өзгеруі мүмкін.
Саяси жағдай өзгеруі мүмкін.
Технология өзгеруі мүмкін.
Бірақ архитектура жалғыз бақылау нүктесін сақтаса, билікті шоғырландыру мүмкіндігінің өзі де сақталады.
XII. Жақсы орталық архитектуралық мəселені шешпейді
Адамзат орталық мəселесін жиі оны басқаратын дұрыс адамды табу арқылы шешуге тырысады.
Жақсы билеуші.
Жауапты басшы.
Құзыретті реттеуші.
Сенімді банк.
Адал корпорация.
Қауіпсіз operator.
Бұл маңызды.
Басқару сапасының нақты салдары бар.
Бірақ этикалық қорғаныс пен архитектуралық қорғаныстың арасында түбегейлі айырмашылық бар.
Этикалық қорғаныс былай дейді:
«Біз жүйені бақылайтын адамға сенеміз.»
Архитектуралық қорғаныс басқа сұрақ қояды:
«Егер бір күні оны басқа адам бақылайтын болса, не болады?» Біріншісі тұлғаға тəуелді.
Екіншісі теріс пайдаланудың өз мүмкіндігін шектеуге тырысады.
XIII. Бақылауға алудың өзін жоюға болмай ма?
Мұнда неғұрлым радикалды сұрақ пайда болады.
Егер орталық кімге тиесілі болуы керек деген шексіз даудың орнына архитектураның өзін өзгертсек ше?
Орталықты мемлекеттен корпорацияға бермеу.
Корпорациядан халықаралық ұйымға бермеу.
Бір иеден екіншісіне бермеу.
Ал орталық нүктеге иелік ету барлық қатысушылардың үстінен автоматты билік беретін мүмкіндікті азайту немесе жою.
Бұл мүлдем басқа тəсіл.
Ол:
«Ажыратқышты кімге сеніп тапсыру керек?» деген сұраққа жауап бермейді.
Ол былай сұрайды:
«Неге ажыратқыш біреу ғана болуы керек?»
XIV. Дəл осы жерде COSMIC пайда болады
COSMIC дəл осы контексте қарастырылуы тиіс.
Мінсіз қоғамның уəдесі ретінде емес.
Мемлекетті жоққа шығару ретінде емес.
Банктерді жоққа шығару ретінде емес.
Технологиялық корпорацияларға қарсы күрес ретінде емес.
Жəне бар орталықтардың орнына жаңа орталық құру əрекеті ретінде де емес.
Оның архитектуралық қағидасы басқа.
Иелік ету барлық басқа қатысушылар үшін шешім қабылдау құқығын автоматты түрде беретін жалғыз нүкте құрмау.
Осыдан мынадай іргелі құрылым пайда болады:
Ешкім бəрін басқармайды.
Əркім өз бөлігін басқарады.
Ешкім өз қатысуын басқалардың атынан бүкіл жүйеге билік жүргізу құқығына айналдыратын архитектуралық құқық алмайды.
Осы тұрғыдан алғанда орталықсыздандыру саяси ұран емес.
Ол билікті архитектуралық тұрғыдан шектеу.
XV. «Ешкім бəрін басқармайды» деген нені білдіреді
Бұл тұжырымды дəл түсіну қажет.
Бұл ережелер жоқ дегенді білдірмейді.
Заң жоқ дегенді білдірмейді.
Жауапкершілік жоқ дегенді білдірмейді.
Кез келген қатысушы не қаласа соны істей алады дегенді білдірмейді.
Түпнұсқалықты тексеруден бас тартуды білдірмейді.
Стандарттардан бас тартуды білдірмейді.
Жəне қоғам мемлекеттік институттардан бас тартуы керек дегенді білдірмейді.
Мəселе басқа.
Жүйеге қатысу басқа қатысушының меншігін басқару құқығын автоматты түрде бермеуі тиіс.
Инфрақұрылым элементіне иелік ету бүкіл жүйенің өмір сүруін өзгерту құқығына автоматты түрде айналмауы тиіс.
Жəне ешбір қатысушы барлық басқа қатысушылар мен олардың меншігінің арасындағы міндетті делдалға айналмауы тиіс.
XVI. Физикалық шындық
Мұнда COSMIC-тің тағы бір іргелі айырмашылығы көрінеді.
Қазіргі цифрлық активтер технологиялық инфрақұрылымның ішінде өмір сүреді.
Жүйенің күйін растау үшін желілер қажет.
Protocols.
Құрылғылар.
Software.
Кейбір архитектураларда distributed ledgers.
COSMIC физикалық резервтік объектінің айналасында құрылады.
Бұл цифрлық инфрақұрылымды ақпарат, тексеру, байланыс немесе қосымша қызметтер үшін пайдалануға болмайды дегенді білдірмейді.
Бірақ физикалық объектінің өзі цифрлық жүйедегі жазба арқылы пайда болмайды.
Егер цифрлық жүйе жұмысын тоқтатса, физикалық объект онымен бірге жоғалып кетпейді.
Бұл — тəуелділіктің түбегейлі өзгеше түрі.
XVII. Орталықсыздандыру осалдықтың жоқтығын білдірмейді
Бұл жерде тым ыңғайлы қорытындыдан аулақ болу керек.
Орталықсыздандырылған архитектура автоматты түрде осал емес дегенді білдірмейді.
Физикалық объект жоғалуы мүмкін.
Ұрлануы мүмкін.
Жалған жасалуы мүмкін.
Түпнұсқалығын растау қажет болуы мүмкін.
Меншік шоғырлануы мүмкін.
Өндірушілерге, сарапшыларға, сақтау орындарына немесе айырбас инфрақұрылымына тəуелділік пайда болуы мүмкін.
Құқықтық даулар туындауы мүмкін.
Масштабтау бастапқыда жоспарланбаған жерлерде де жаңа ықпал орталықтарын қалыптастыруы мүмкін.
Сондықтан орталықсыздандырудың шынайы сынағы жүйенің атауында емес.
Ол мына сұрақта:
жүйе үлкейген кезде өз негізгі қағидасын сақтай ала ма?
XVIII. COSMIC-ті тексеру
Сондықтан COSMIC-ті декларациялар бойынша бағалауға болмайды.
Оны тексеру керек.
Меншік орталық operator-дың тұрақты рұқсатынсыз сақтала ма?
Бір қатысушы жүйенің басқа қатысушылар үшін өмір сүруін тоқтата ала ма?
Authentication механизмі жаңа жасырын орталыққа айналмай ма?
Айырбас инфрақұрылымы міндетті делдалға айналмай ма?
Онсыз меншік мағынасын жоғалтатын жалғыз деректер базасы пайда болмай ма?
Барлығы үшін іргелі ережелерді өзгерте алатын ұйым пайда болмай ма?
Жүйені жасаушы оның тұрақты егеменіне айналмай ма?
Соңғы сұрақ ерекше маңызды.
Егер жүйе шынымен түпкілікті биліктің бір ғана нүктесінсіз құрылған болса, ол жасаушысының тұлғасына тəуелсіз өмір сүре алуы тиіс.
Əйтпесе орталықсыздандыру декларация күйінде қалады.
XIX. Бұл құрылымның ерекшелігі неде
Адамзат бөлінген меншіктің, физикалық байлықтың, commodity money, металл резервтерінің, жеке валюталардың жəне орталықсыздандырылған цифрлық жүйелердің көптеген түрлерін біледі.
Homo sapiens өмір сүрген шамамен 300 000 жыл ішінде бүгін COSMIC архитектурасында кездесетін жекелеген қасиеттері бар жүйелер болған.
Физикалық құндылық тасымалдаушылар қазіргі мағынадағы мемлекет пайда болғаннан əлдеқайда бұрын болған.
Алтын мен күміс белгілі бір эмитенттің болуына тəуелсіз құн сақтай алған.
Commodity money орталық банксіз айналымда бола алған.
Жеке ақша жүйелері мемлекеттік эмиссиядан тыс өмір сүрген.
Құнды бейресми тасымалдау жүйелері дəстүрлі банк инфрақұрылымынан тыс жұмыс істей алған.
Bitcoin бір ғана орталық administrator-сыз цифрлық жүйенің өмір сүре алатынын көрсетті.
Бірақ бұлар əртүрлі мəселелерді шешкен əртүрлі архитектуралар еді.
COSMIC бір жүйеде басқа қағидалар жиынтығын біріктіреді:
физикалық резерв; əрбір бірліктің өмір сүру шарты ретінде бір ғана эмитенттің болмауы; бір ғана басқару орталығының болмауы;
физикалық объектінің өзінің өмір сүруі үшін орталық деректер базасының міндетті болмауы; физикалық объектінің blockchain-нен тəуелсіздігі; физикалық объектіні тікелей иелену;
жəне жүйенің өз бөлігіне иелік ету басқа адамның бөлігін басқару құқығын бермейді деген қағида.
Бұл архитектураның жекелеген элементтері бұрын болған.
Бірақ Homo sapiens өмір сүрген шамамен 300 000 жыл ішінде осы қағидалар жиынтығын бір архитектурада біріктірген жүйе болған жоқ.
COSMIC-тің түбегейлі айырмашылығы дəл осында.
COSMIC алтынды қайталамайды.
Commodity money-ді қайталамайды.
Жеке валютаны қайталамайды.
Банк жүйесін қайталамайды.
Цифрлық алтынды қайталамайды.
Bitcoin-ді қайталамайды.
Blockchain-ді қайталамайды.
Ол физикалық резервтік объектінің өмір сүруін жүйеге түпкілікті бақылаудың бір ғана нүктесінің болмауымен біріктіреді.
300 000 жыл бойы жекелеген элементтер болды.
Мұндай архитектура болған жоқ.
XX. Үш жүз мың жыл
Homo sapiens шамамен 300 000 жылдан бері өмір сүріп келеді.
Осы уақыттың басым бөлігінде адам мемлекетсіз, банктерсіз, цифрлық желілерсіз жəне жаһандық қаржы жүйелерінсіз өмір сүрді.
Содан кейін үйлестірудің барған сайын күрделі түрлері пайда болды.
Күрделілік артты.
Сонымен бірге жеке адам өздігінен басқара алмайтын құрылымдарға сену қажеттілігі де артты.
Өркениет тарихы көп жағдайда осындай делдалдарды жасау тарихы болып табылады.
Билеуші.
Ғибадатхана.
Мемлекет.
Банк.
Орталық банк.
Корпорация.
Platform.
Желі.
Алгоритм.
Олардың əрқайсысы белгілі бір мəселені шешті.
Бірақ күрделіліктің əрбір жаңа деңгейі ескі сұрақты қайта қойды: түпкілікті шешім кімге тиесілі?
Мүмкін, келесі архитектуралық қадам бұл сұраққа жаңа жауап іздеуде емес шығар.
Мүмкін, ол сұрақтың өзін өзгертуде шығар.
XXI. Кім емес, қалай
Мыңдаған жылдар бойы саяси ой мына сұрақтарды қойды:
Кім басқаруы тиіс?
Бір адам ба?
Азшылық па?
Көпшілік пе?
Сайланған өкілдер ме?
Сарапшылар ма?
Нарық па?
Алгоритм бе?
Бірақ жүйе архитектурасы басқа сұрақ қоюға мүмкіндік береді:
жүйенің бір бөлігін басқару автоматты түрде барлық қалған бөліктердің үстінен билікке айналмайтындай жүйе қалай құрылуы тиіс?
Бұл тұлғадан құрылымға көшу.
Ниеттен архитектураға көшу.
Сенімнен тəуелділікті шектеуге көшу.
XXII. Еркіндік жауапкершілікті талап етеді
Алайда бақылауды бөлу жауапкершілікті де бөлуді білдіреді.
Егер əрбір қатені түзетуге міндетті орталық болмаса, қатысушы өз шешімдері үшін көбірек жауапкершілік алады.
Сақтау үшін.
Тексеру үшін.
Беріп жіберу үшін.
Ережелерді түсіну үшін.
Өз əрекеттерінің салдары үшін.
Сондықтан орталықсыздандыру жауапкершіліктен құтылудың тəсілі емес.
Белгілі бір мағынада ол керісінше жасайды.
Ол жауапкершіліктің бір бөлігін қатысушының өзіне қайтарады.
Жауапкершіліксіз еркіндік тез арада хаосқа айналады.
Еркіндіксіз жауапкершілік бағынуға айналады.
Тұрақты архитектура осы екеуінің арасындағы шекараны табуға тиіс.
XXIII. Мемлекет қалады
COSMIC мемлекеттің жоғалуын талап етпейді.
Мемлекет резервтік жүйе атқара алмайтын жəне атқаруға тиіс емес функцияларды орындайды.
Құқық.
Соттар.
Қоғамдық қауіпсіздік.
Инфрақұрылым.
Меншікті қорғау.
Реттеу.
Қақтығыстарды шешу.
Ұлттық қорғаныс.
Сондықтан «COSMIC немесе мемлекет» деген қарама-қарсылық жалған болар еді.
Нақты сұрақ басқа:
меншіктің кез келген түрі міндетті түрде бір ғана орталық operator-дың үздіксіз өмір сүруіне тəуелді болуы керек пе?
Бұл енді тар мағынадағы саяси сұрақ емес.
Бұл архитектура мəселесі.
XXIV. Корпорация қалады
Дəл осы нəрсе корпорацияларға да қатысты.
Технологиялық компаниялар мемлекеттің өз бетімен əлдеқайда баяу немесе əлдеқайда қымбат салуы мүмкін инфрақұрылымды жасай алады.
Олар инновация жасайды.
Капитал салады.
Өндірісті ұйымдастырады.
Технологиялар əзірлейді.
Тəуекел қабылдайды.
Мəселе корпорацияның өмір сүруінің өзінен туындамайды.
Ол бір инфрақұрылым соншалықты алмастырылмайтын болған кезде пайда болады, соның нəтижесінде оның иесі осы тəуелділіктің ауқымына сай келетін ресми қоғамдық мандатсыз бүкіл жүйеге ықпал ете алады.
Демек, міндет жеке меншікті жоюда емес.
Міндет — бір ғана нүктеге сыни тəуелділікті азайту.
XXV. Сенім архитектурасы
Сенім əдетте адаммен немесе институтпен байланыстырылады.
Біз банкке сенеміз.
Мемлекетке.
Компанияға.
Сарапшыға.
Жүйеге.
Бірақ басқа мүмкіндік бар.
Жүйені оның қалыпты өмір сүруі бір ғана қатысушыға аз тəуелді болатындай етіп жобалауға болады.
Бұл сенімді жоймайды.
Ол оның құрылымын өзгертеді.
Мынаның орнына:
«Жүйе жұмыс істейді, өйткені орталық дұрыс əрекет етуге уəде береді» мынау пайда болады:
«Жүйе бір орталықтың барлық қалғандарының жағдайын анықтау мүмкіндігі архитектураның өзімен шектелетіндей етіп құрылған.» Бұл əлдеқайда қатаң қағида.
XXVI. Уақыт ішіндегі резерв
Дəл осы жерде COSMIC-тің іргелі аксиомасы қайта оралады:
Ешбір өркениет уақыт ішінде сенімді сақтай алатын резервтік құрылымдар құрмаса, ұзақ мерзімді сабақтастықты сақтай алмайды.
Бірақ енді бұл сұрақты жалғастыру керек.
«Уақыт ішінде» деген нені білдіреді?
Он жыл ма?
Жүз жыл ма?
Мың жыл ма?
Егер жүйе ұзақ өмір сүруге есептелген болса, əрбір болашақ билеушінің мінезін кепілдендіру мүмкін емес.
Əрбір болашақ директордың.
Əрбір болашақ реттеушінің.
Əрбір болашақ меншік иесінің.
Əрбір болашақ үкіметтің.
Сондықтан ұзақ уақытқа арналған жүйе өзінің қауіпсіздігін болашақ орталық əрқашан дұрыс əрекет етеді деген болжамға ғана негіздей алмайды.
Уақыт сенім мəселесін архитектура мəселесіне айналдырады.
XXVII. Ең қиын сынақ
Кез келген орталықсыздандырылған жүйенің нағыз сынағы бəрі жақсы жұмыс істеп тұрған кезде келмейді.
Ол біреу бақылауды басып алуға тырысқан кезде келеді.
Дағдарыс туған кезде.
Өте ірі қатысушы пайда болған кезде.
Заңнама өзгерген кезде.
Технологиялық ақау орын алған кезде.
Жасаушы жоғалған кезде.
Бəсекелес стандарттар пайда болған кезде.
Authentication, сақтау немесе айырбасты орталықтандыру əрекеті болған кезде.
Егер содан кейін де жүйе бір ғана түпкілікті басқару орталығынсыз өмір сүре алса, оның орталықсыздануы архитектуралық қасиет болып табылады.
Егер олай болмаса, ол тек ұйымдастырушылық жағдай болған.
Бұл — іргелі айырмашылық.
XXVIII. Жүйе өз жасаушысынан ұзақ өмір сүруі тиіс
Өркениеттік ұзақ өмірге үміткер кез келген жүйе бір күні айқын шындыққа тап болады.
Оның жасаушысы мəңгі емес.
Сондықтан қарапайым өлшем бар.
Егер жасаушы жоғалғаннан кейін жүйе өмір сүру қабілетін жоғалтса, демек оның нақты орталығы жасаушының өзі болған.
Егер ол жасаушының билігін жаңа абсолютті орталыққа бермей-ақ өмір сүруін жалғастыра алса, онда архитектура шын мəнінде дербес болған.
Бұл COSMIC-тің ең қатаң сынақтарының бірі.
Жəне сонымен қатар ең маңыздысының бірі.
XXIX. Адамзатқа мұндай жүйе қажет пе?
Бұл сұраққа бүгін декларация арқылы жауап беруге болмайды.
Дəл COSMIC бүкіл адамзатқа қажет жүйе деп дəлелмен айтуға болмайды.
Мұндай мəлімдеме үшін практикалық сынақтар, scaling, құқықтық зерттеу, экономикалық талдау жəне ұзақ мерзімді бақылау қажет болар еді.
Бірақ басқа нəрсені анықтауға болады.
COSMIC-тің архитектуралық қағидасы жауап беретін мəселе қазірдің өзінде бар.
Қазіргі мемлекет бір ғана технологиялық жеткізушіге тəуелділікке қарсы өзі шаралар қабылдап жатыр.
Деректер орталықтарының өсуі цифрлық инфрақұрылымды ұлттық ауқымдағы энергетикалық жүйелермен байланыстырып үлгерді.
Озық AI systems мемлекет пен жеке компаниялардың тығыз өзара əрекеті жағдайында дамып жатыр, ал қауіпсіздік тетіктерінің бір бөлігі əзірге ерікті болып қалуда.
Демек, инфрақұрылымдық тəуелділіктің шоғырлануы туралы мəселе енді гипотетикалық емес.
XXX. Мүмкін, біз дұрыс емес сұрақ қойған шығармыз
Тарих бойы адамзат былай сұрады:
Кім иеленуі тиіс?
Кім басқаруы тиіс?
Кім бақылауы тиіс?
Кім кепілдік беруі тиіс?
Кім түпкілікті шешім қабылдауы тиіс?
Мүмкін, кейбір сыни жүйелер үшін бұл жеткіліксіз шығар.
Өйткені əрбір жауап қайтадан түпкілікті билік нүктесіне ие біреуді жасайды.
Сондықтан басқа сұрақ пайда болады:
ешкім барлығын басқару құқығын алмайтын жүйе құруға бола ма?
Дəл осы жерде COSMIC орталықтың орнына тағы бір үміткер ретінде емес, қызықты бола бастайды.
Ол мұндай орталықтың қажеттілігінен бас тарту əрекеті ретінде қызықты.
Қорытынды.
Ажыратқыш кімге тиесілі?
Өркениет барған сайын технологиялық сипат алып келеді.
Сонымен бірге барған сайын өзара тəуелді болып барады.
Біз электр энергиясына тəуелдіміз.
Байланысқа.
Деректерге.
Есептеу қуатына.
Төлем жүйелеріне.
Спутниктерге.
Жартылай өткізгіштерге.
Software-ға.
Алгоритмдерге.
Жасанды интеллектке.
Бұл тəуелділік өздігінен əлсіздіктің белгісі емес.
Ол өркениет күрделілігінің салдары.
Бірақ күрделілік тұрақтылықты жаңаша түсінуді талап етеді.
Жүйе бүгін қаншалықты жақсы жұмыс істейді деп сұрау жеткіліксіз.
Мына сұрақты қою қажет:
оны бақылайтын тұлға өзгерсе не болады?
Жəне одан да тереңірек:
бүкіл жүйені бақылау мүмкіндігі неге бір ғана субъектке тиесілі болуы тиіс?
Мемлекет жоғалмайды.
Корпорациялар жоғалмайды.
Орталықтандырылған жүйелер жоғалмайды.
Жəне көптеген салаларда олар қажет болып қала береді.
Бірақ солармен қатар адамзатқа басқа типтегі құрылымдар қажет болуы мүмкін.
Тұрақтылығы орталық əрқашан дұрыс əрекет етеді деген уəдеге емес, орталықтың барлығын басқару мүмкіндігінің өзін шектеуге негізделетін құрылымдар.
COSMIC дəл осы контексте зерттелуі тиіс.
Адамзатты құтқару уəдесі ретінде емес.
Қолданыстағы институттарды жоққа шығару ретінде емес.
Жаңа билік ретінде емес.
Тəуелділіктің басқа архитектурасы туралы ұсыныс ретінде.
Мынадай архитектура: ешкім бəрін басқармайды; əркім өз бөлігін басқарады; біреудің қатысуы екіншісінің үстінен билікке айналмайды.
Мыңдаған жылдар бойы адамзат билік орталығы кімге тиесілі болуы керек деген сұрақты шешуге тырысты.
Мүмкін, келесі кезең басқа сұрақтан басталатын шығар: мұндай орталық мүлде болуы керек пе?
Егер жауап теріс болса, болашақтың міндеті енді ажыратқышты кімге сеніп тапсыруға болатынын іздеуде емес.
Міндет — ешкім барлық басқаларды өшіре алмайтын жүйе құру.
Сонда:
«Ажыратқыш кімге тиесілі?» деген сұрақ мүлдем басқа жауап алады.
Ешкімге.
Өйткені енді жалғыз ажыратқыш жоқ.
Дереккөздер жəне тексеру
Осы жарияланымның фактілік негізіне Ақ үйдің 2026 жылғы 5 маусымдағы National Security Presidential Memorandum NSPM-11 құжаты, 2026 жылғы 4 наурыздағы Ratepayer Protection Pledge жəне оның қазіргі ауқымы туралы Ақ үйдің ресми материалдары, 2026 жылғы 29 қыркүйектегі White House Accord on
Super Intelligence, сондай-ақ мемлекет пен ірі AI developers арасындағы келісімнің сипаты туралы Reuters, IAPP, Axios жəне CBS News тəуелсіз материалдары кіреді.
Ақ үйдің ресми меморандумы мемлекет пен жеке AI industry арасындағы терең ынтымақтастық бағытын, бірнеше жеткізушіні пайдалануды жəне коммерциялық жеткізушінің сыни тұрғыда қолданылатын жүйені өз бетінше өшіруіне, нашарлату немесе елеулі түрде өзгертуіне қарсы арнайы шараларды растайды.
Ratepayer Protection Pledge деректер орталықтары инфрақұрылымының физикалық кеңеюін жəне технологиялық компаниялардың қажетті энергия өндіру мен желілік инфрақұрылымды қамтамасыз етуге қатысуын растайды.
White House Accord жəне тəуелсіз дереккөздер озық AI systems үшін бақылау мен audit-тің төрт деңгейінің құрылуын жəне келісім жасалған сəттегі оның ерікті сипатын растайды.
Бір ғана бақылау нүктесі, инфрақұрылымдық билік, тəуелділік архитектурасы жəне COSMIC қағидаларының маңызы туралы қорытындылар осы жарияланымның аналитикалық қорытындылары болып табылады. Келтірілген дереккөздер жеке технологиялық компаниялар мемлекетті алмастырды деп мəлімдемейді жəне мұндай тұжырым бұл еңбекте жасалмайды.
Жарияланымды дайындау барысында құндылықты сақтау, беру жəне ұйымдастырудың негізгі тарихи жəне қазіргі архитектуралары да салыстырылды: физикалық commodity money, бағалы металдар, жеке ақша жүйелері, металл резервтері, құнды бейресми тасымалдау жүйелері, цифрлық жүйелер жəне орталықсыздандырылған криптографиялық жүйелер.
Бүгінде COSMIC құрамында бар жекелеген қағидалар адамзат тарихында бірнеше рет кездескен.
Алайда Homo sapiens өмір сүрген шамамен 300 000 жыл ішінде бір архитектурада физикалық резервті, бір ғана эмитенттің болмауын, бір ғана басқару орталығының болмауын, объектінің өмір сүру шарты ретінде орталық деректер базасының болмауын, физикалық объектінің blockchain-нен тəуелсіздігін жəне бір қатысушының қатысуы оған басқалардың атынан жүйені басқару құқығын бермейтін автономды меншік қағидасын біріктірген жүйе болған жоқ.
Жекелеген элементтер болды. Олардың бір архитектурада бірігуі — болған жоқ.
COSMIC-тің тарихи-архитектуралық айырмашылығы дəл осында.
Ақпарат пен пайдаланылған дереккөздер 2026 жылғы 4 қазанда тексерілді.
Анонимді Сəулетші
Жариялану күні: 30 қазан 2026 жыл